Aucun message portant le libellé espéranto. Afficher tous les messages
Aucun message portant le libellé espéranto. Afficher tous les messages

dimanche 19 décembre 2021

Ĉu ni rigardu maljuniĝon kiel malsanon?


Ekzistas genetika malsano, nomita sindromo de Werner, kiu kaŭzas tre rapidan maljuniĝon kaj morton antaŭ 50-jara. Kaj kio se ni ĉiuj suferus pro frua maljuniĝo?

Jen la opinio de David Sinclair, kiu verkis libron, kiun mi legis dum la somero de 2021. Temas pri biologo, kiu esploras pri maljuniĝo ĉe gisto kaj musoj. Kiel juna esploristo, li kaŭzis sindromon de Werner ĉe gisto, kiun li rigardas kiel metabole pli malpli simila al ni!

Laŭ li, oni tre povos tre baldaŭ, eĉ jam nun, grave plilongigi la daŭron de la homa vivo, kaj eĉ pli grave, la daŭron de sana vivo (en la testoj kun musoj, oni rimarkas ke ili ne nur vivas pli longe, sed ke ili estas malsanaj malpli longe antaŭ ol fine morti — kaj musoj estas mamuloj, tre similaj al ni, multe pli ol gisto!) per pli malpli malmultekostaj preventiloj kaj kuraciloj. Kun la scienca progreso ĉu pri metabolo ĉu pri genetiko, ni povas tre baldaŭ vivi ĝis 120 aŭ 130. Almenaŭ.

Sed, cele al tio, necesas rigardi maljuniĝon kiel propran malsanon. Kuraceblan malsanon. Kial? Tial ke, tiel, esploroj pri maljuniĝo estos pli bone financataj, medikamentoj kaj traktadoj kiuj nur celos malrapidigi aŭ eĉ inversigi maljuniĝon povos estas provataj kaj rajtigitaj, kaj povos estis pagataj de ŝtataj aŭ privataj asekuroj. Pri tio, Dro Sinclair, naskita en Aŭstralio kvankam li vivas en Usono de jardekoj, trovas grave, ke ĉiuj povu profiti tiujn traktadojn, riĉaj aŭ malriĉaj.

Nu, ja troviĝas institutoj dediĉitaj al maljuniĝo, sed ĉiuj koncentras sin al unu aŭ alia maljunula malsano, ofte Alzheimer-malsano. Sed tia vojo venigas du problemojn. La unua estas ke eĉ la malaperigo de ĉiuj malsanoj, kiuj suferigas la maljunulojn, tre malgrande plilongigos la vivdaŭron: ĉiam io alia baldaŭ difektiĝos. Statistikoj montras, ke malaperi ĉiujn kancerojn plilongigus la mezuman vivdaŭron je nur du jaroj kaj duono! Kaj nur duoble se ĉiujn kormalsanojn. La dua problemo estas la kosto: estos multe malpli koste preventi maljuniĝon ol klopodi kuraci unuopajn malsanojn. Kiel diras la proverbo: pli facile estas malbonon eviti ol korekti.

Kvankam li estas nek sociologo nek ekonomikistoj, Dro Sinclair pridiskutas la sociajn ŝanĝojn kiujn nepre venigos tia demografia revolucio. La unua obstaklo estos tiu de pensioj. Proponoj prokrasti pensiojn ĉiam kaŭzas amasan rifuzon. Sed kiel imagi pensiiĝi 65-jara aŭ eĉ pli june se oni vivas sana ĝis 120 aŭ 130-jara? Ne nur estus ekonomia sensencaĵo (kiel pagi pension dum 75 jaroj per kotizoj dum 40 jaroj?) sed ankaŭ homa: kiel pensi ke sana kaj energia homo pasigos 75 jarojn ludante golfon aŭ trikante? Tial Dro Sinclair proponas sabatajn jarojn por ferioj aŭ studoj (por ĝisdatigaj studoj aŭ ŝanĝo de profesio) sen forgesi veran monan subtenon kiam vivenergio finfine malpliiĝas.

Jam nun

Sed oni tute ne bezonas atendi. Jam ekzistas suplementoj (bedaŭrinde tro kostaj por ĉiuj, kvankam tute ne rezervitaj al milionuloj) kiuj utilas por plibonigi iujn flankojn de onia metabola sano aŭ por senigi sin de duonmortintaj ĉeloj (moknomitaj zombiaj ĉeloj!). Dro Sinclair mem uzas iujn, kaj ankaŭ lia skipo kaj iliaj proksimuloj, ofte kun mirigaj rezultoj (kvankam ne science pruvitaj, pro la manko de kompargrupo kaj la risko de placebefiko). Oni rimarkis maljunajn homojn retrovante junulan energion (kaj kies maljunaj amikoj ne plu povas dividi aktivecojn kun ili) kaj eĉ virinojn spertantajn malmenopaŭzon, se krei novan vorton! La ĉefaj produktoj, se tio interesas vin, estas revestarolo (unue izolita en ruĝa vino — sed necesus trinki po centojn da glasoj da vino tage por sperti efikon) kaj nikotinamida mononukleotido (NMN)*. Krom suplementojn oni proponas kondutajn ŝanĝojn, kiel intermitan faston kaj limigon de kalorienmanĝo, ekzercon, de piedirado ĝis muskolkreskigaj (aŭ simple muskolkonservaj) ekzercoj, aŭ sporto (mi mem nun ŝatas plibonigi mian ekvilibron), saŭnojn kaj malvarmegajn banojn, nu por pluraj rifuzindajn aferojn. Estas vere ke sciencaj esploroj ofte estas malmultaj kaj erecaj, ĉefe pri suplemetoj, pri kiuj esploroj ĉe homoj estas maloftaj, krom kiam temas pri ilia nedanĝereco. Ni tamen devas memori, ke vera esploro pri la vivlongiga efiko de suplemento nepre bezonus plurajn jardejojn, kio igas ĝin preskaŭ neebla.

Mi persone opinias ke plilongigi la homan vivdaŭron estas normala parto de niaj medicinaj, sciencaj kaj humanismaj historiaj klopodoj. Krome, tia preventa agado ebligus ne nur plibonigi la vivkvaliton de tiuj homoj, kiujn oni ne plu nomos maljunaj, sed ankaŭ liberigi la monon kaj la spertajn homfortojn necesajn por respondi la defiojn kiujn frontas la homaro.


* Sed ne mendu ilin  de Amazon, ĉar evidentiĝis ke ĝiaj vendantoj proponas malbonkvalitajn produktojn.

lundi 1 juillet 2019

La unua de Julio en Kebekio

Eble vi scias, ke la unua de Julio estas la ŝtata festo de Kanado, kio memorigas la ekvalidon, en 1867, de brita leĝo unuigante la britajn koloniojn de Nova Brunsviko, de Nova Skotio kaj de Unuiĝinta Kanado, el kiu oni rekreis Kebekion kaj Ontario (kiuj ekzistis aparte ĝis 1840, sed sub la nomoj Supra kaj Malsupra Kanado). Nu, tiu tago aŭ apuda tago ja estas senlabora, kaj la Kanada registaro ja okazigas grandajn spetaklojn en diversaj lokoj, unuavice en Otavo, la ĉefurbo. Eble oni eĉ celebras ĝin en familioj kaj neformalaj grupoj, mi ne scias.

Sed, en Kebekio, oni ĉefe ŝanĝas loĝlokon. Ne ĉiuj, kompreneble, sed sufiĉe multaj por ke oni devu rezervi kamionojn plurajn semajnojn antaŭe. Ĉiu povas helpi konatojn, kaj picovendejoj amasas multan monon, ĉar estas facile venigi picojn kaj manĝi ilin eĉ se teleroj kaj manĝiloj plu estas en kartonaj skatoloj.

Sed kial?

Delonge, eĉ dum Kebekio plu estis franca kolonio, leĝo malpermesis forpeli luanton dum vintro. Kiam kamparanoj ekloĝis en grandiĝantaj urboj, estiĝis leĝo aranĝi  jarajn lukontraktojn de la unua de Majo ĝis la 30-a de Aprilo — ja povas esti malvarme eĉ en Aprilo! En la 20-a jarcento, dum pli kaj pli da infanoj vizitadis lernejon, oni pli kaj pli rimarkis ke tiu aranĝo igas multajn infanojn ŝanĝi sian lernejon kelkajn semajnojn antaŭ la lernojarfino. Tial, en 1974, nova leĝo aldonis du monatojn al ĉiuj lukontraktoj kaj kreis tiun tradicion de la unua de Julio. Fakte neniu leĝo plu fiksas la datojn de lukontraktoj, sed tradicio estas tre peza, kaj jaran kontrakton sekvas jara kontrakto kun la samaj datoj.

Tio ja havas avantaĝojn. Se vi serĉas loĝejojn en la ĝusta periodo, ja estas multaj eblecoj. Se evidentiĝas, ke mankas eblecoj, kiel en la nunaj jaroj, estas pli facile premi sur la registaro kaj sur la magistratoj, kaj aranĝi loĝigon, eĉ provizoran, por senhejmigitaj familioj.

Kompreneble, se vi serĉas loĝejon por alia dato, povas esti mapli facile.



La foto devenas el http://www.next-post.com/quebec-premier-juillet-demenagement-10890/

mercredi 30 décembre 2015

Bonne année / feliĉan novan jaron... 1200

On connaît mes intérêts inhabituels: espéranto, vélos à position allongée (ou à position debout) et... système duodécimal. 

En effet, tout comme l'espéranto faciliterait l'intercompréhension des peuples du monde et que les vélos à position allongée sont à la fois plus rapides et plus confortables que les vélos habituels, les calculs usuels seraient à coup sûr plus faciles si on utilisait la base 12 plutôt que la base 10. En effet, le fait que nous ayons dix doigts ne change pas les mathématiques: le nombre 12 est plus pratique que le nombre 10, puisqu'il se divise en 2, en 3, en 4 et en 6. Après tout, pourquoi continue-t-on de vendre les œufs en douzaines et en grosses (douze douzaines), et pourquoi aurait-on divisé le pied en douze pouces, plutôt qu'en 10, en 13 ou en 15, si ce n'était pas pratique?

Évidemment, l'usage de la base douze nécessite l'introduction de nouveaux chiffres, pour noter 10 et 11 (on utilise souvent A et B, ou bien X et E, mais les propositions sont presque innombrables). Il faut aussi changer la nomenclature des nombres. Après tout, il faudrait pouvoir distinguer, à l'oral x|21 (en base 10) et z|21 (en base 12), puisque z|21 est égal à x|25. Il faut aussi des noms pour les grosses (douze douzaines) et les grandes grosses (douze douzaines de douzaines). En fait, les défendeurs du système duodécimal travaillent même sur des systèmes complets de poids et mesures adaptés: après tout, pourquoi utiliser les kilomètres s'ils sont égaux à 6E4 mètres? Malheureusement, la plupart des tenants du système duodécimal sont des anglophones (souvent allergiques au système métrique, en sus), ce qui fait que je ne connais aucune manière de dire en français le nombre représentant l'année qui commence dans deux jours: 1200. Bonne année à tous quand même!

Esperanto

Mi rakontas ĉi-supre, ke mi konsideras, ke same kiel Esperanto plifaciligus la interpopolajn rilatojn, la uzo de dekduuma nombrosistemo plifaciligus multajn ĉiutagajn kalkulojn. Bedaŭrinde, tradicio pli pezas ol utilo en tiaj kampoj.

Dekduumaj nombroj bezonas du pliajn ciferojn por noti la dekumajn nombrojn 10 kaj 11 (ofte A kaj B, aŭ X kaj E, sed proponoj svarmas), sed ankaŭ novan manieron elparoli la nombrojn. Oni ja povas konservi la nomojn nul ĝis dek, sed oni devas aldoni novajn nomojn por dekunu kaj dekdu, por 144 (unu groco), por 1728 (unu granda groco).

Esperantista dekduumemulo elpensis almenaŭ du sistemojn por eldiri la dekduumajn nombrojn, ĉiam uzante ĝis nun ne uzitajn radikojn. En ambaǔ, la nomo de 11 (A aǔ E) estas elv. Post tio ekestas la diverĝo.

Li unue pensis pri la nomo dod por dekdu, laŭ la greka δώδεκα. Por groco, oni dirus... groc, kaj granda groco (1728) estus taŭs, de la ĝermanaj lingvoj por mil. Tiel, la nuna jaro estus taŭs-groc-elvdod-elv (11EE) la venonta elparoliĝus taŭs-dugroc (1200)

Li poste adaptis al Esperanto elparolmanieron, kiun li unue elspensis por la angla. La bazo nomiĝus zod (laŭ la zodiako*), la groco estus zent (laǔ cent) kaj la granda groco, zil (laŭ mil). Por pli altaj nombroj, li proponas novan uzon de ka prepozicio je: zil je 3 estus 1 000 000 000, dekduume (ou zodume!), kio estas 5 159 780 352...

Verkita en la jaron zil-zent-elvzod-elv, ĵus antaŭ la jaro zil-duzent... Feliĉan novan jaron al ĉiuj malgraŭ tio!

* La vorto zodiako fakte havas neniun rilaton kun dekdu: ĝi venas el la helena ζῳδιακός, zôidiakós, (cirklo) de la bestetoj, samradike kiel la vorto zoologio.

mardi 15 décembre 2015

Roche devient Norda Stelo


On apprenait aujourd'hui que le Groupe de génie-conseil Roche, éclaboussé au cours des dernières années comme à peu près toutes les entreprises québécoises œuvrant dans ce domaine, avait décidé, dans le cadre d'une réorganisation qui avait commencé il y a deux ans sous le nom de projet Étoile du Nord, d'adopter un nouveau nom, en espéranto, Norda Stelo*, qui constitue ni plus ni moins que la traduction en espéranto de Étoile du Nord. Une bonne ou une mauvaise nouvelle pour l'espéranto?

L'image reproduite est une marque déposée.


* On fait déjà des jeux de mots: le vrai nom serait Norda Ŝtelo: le vol du nord. Et quand on parle de vol, ça ne fait pas référence à celui des outardes...